Yemaya ay hindi katulad ng anumang dulang itinatanghal sa Philipping theater circuit ngayon, at iyon mismo ang itinakda ng direktor na si Ed Lacson Jr.
Bilang unang pagtatangka ng 9 Works Theatrical sa isang straight play, Yemaya ay isang tagumpay para sa disenyo ng entablado, tunog, at mga ilaw. Ang Black Box sa The Proscenium Theater sa Rockwell ay binago sa isang hindi makamundong espasyo, tulad ng isang yungib sa ilalim ng karagatan. Ang madla ay nahuhulog sa isang mundo na nababalot ng asul na kulay at mainit na sikat ng araw na tila nasa isang lugar sa buhangin at sa ilalim ng dagat. Ang mga piraso ng set ay lumutang at lumubog tulad ng mga anchor mula sa itaas. Isang magandang soundscape ang umaalingawngaw sa buong espasyo ng teatro. Ang mga pang-araw-araw na bagay tulad ng domino at niyog, balahibo at bigas, at SPAM at Coca-Cola ay nagiging mga focal point ng emotionally charged choreography.
Walang kulang ang aasahan kay Lacson. Isa siyang multiple Gawad Buhay Award winner, dalawa dito ay nanalo siya ng Outstanding Stage Direction at Outstanding Set Design para sa kanyang huling directorial work para sa 9Works Theatrical, Himala: Isang Musikal. Ang pagbuo ng mga mundo sa entablado sa pamamagitan ng koleksyon ng imahe at magandang disenyo ay ang kanyang pinakamalaking pag-ibig at pinakamalaking lakas. Ito ang nakakaakit sa kanya Ang tiyan ni Yemaya sa unang lugar noong una niyang nakilala ang malabo ngunit magandang script ng nagwagi ng Pulitzer Prize na si Quiara Alegría Hudes.
“Alam kong magiging mahirap itong materyal na gawin. Ngunit marami itong maiaalok bilang materyal sa isang direktor dahil sa mga imaheng namumuo nito sa iyong isipan, at pagkatapos ay kung paano mo gagamitin ang iyong imahinasyon upang likhain ang mundong ito na ipininta ni (Hudes) para sa iyo.”
Ang dula ay sinusundan ng isang batang lalaki na nagtagumpay sa mga paghihirap nang may pagpupursige at imahinasyon, na humantong sa kanya upang lumukso sa isang balsa upang maglayag patungo sa Estados Unidos ng Amerika, isang lupain ng mga pangarap, kababalaghan at ang pangako ng isang bagong simula. Ang pagkukuwento ni Hudes ay nag-ugat sa mahiwagang realismo, kung saan ang isang paghigop ng Coca-Cola ay naging isang mystical na karanasan at ang mga boses mula sa dagat ay tumatawag sa kanilang mga anak sa kanila. Nakabatay din ito sa mga tunay na karanasan sa buhay tahanan, kamatayan, paglilipat, at imigrasyon. Kung ang Odyssey ay tungkol sa paglalakbay ng isang bayani pauwi, ang epikong ito ay tungkol sa kung ano ang kinakailangan upang maiwan ito.
Sinuri ng materyal ang lahat ng mga kahon na hinahanap ni Lacson sa isang comeback production pagkatapos ng mga taon na malayo sa dagat na nagtatrabaho sa mga cruise ship. Ang pagpili ng isang malabo ngunit magandang obra ng isang hindi puting babaeng manunulat ng dulang ay nagbigay-daan sa kanya na magpakilala ng isang bagong boses sa Philippine theater pati na rin ang pag-ehersisyo ng kanyang magandang disenyo ng mga kalamnan. Ngunit may isa pang hadlang na kailangan nilang malampasan: ang dula ay nasa Ingles.
Filipino, ngunit hindi ang Pilipinas
“I was very specific to do (this production) in Tagalog. That was a non-negotiable for me. So luckily, 9Works was brave enough and kind enough to just accommodate my request and I asked Eljay, of course, to translate for me.”
Si Eljay Castro Deldoc ay isang Palanca award-winning na playwright, direktor, at tagasalin. Ang kanyang tanyag na gawain, Si Maria Isabella at ang Guryon ng mga Talana humantong sa kanyang unang pakikipagtulungan kay Lacson, na nagdirekta sa paggawa nito noong 2015. Inilarawan ni Lacson ang utos ni Deldoc sa wikang Filipino bilang dalubhasa.
“Ang liriko na ginagamit ni Eljay ay nasa pinong linya ng accessible ngunit hindi masyadong kolokyal. Ito ay isang mataas na paraan ng paggamit ng wikang Tagalog, na sa tingin ko ay napakaganda.”
Gayunpaman, ang hamon ni Deldoc ay hindi lamang ang pagsasalin ng materyal sa Filipino, ngunit ang pagtupad kapwa sa kanyang responsibilidad sa orihinal na manunulat ng dula at pagtaguyod sa tiwala at pananaw ng kanyang direktor.
“Yes, confident ako sa pag-handle ko ng Filipino language. Pero siyempre, di ko rin alam kung anong naririnig ni Ed sa vision niya, sa imagination niya. Malinaw sa akin na ang ise-serve ko ay si Alegria (Hudes) tapos si Ed, silang dalawa. I have to be faithful (to the source material) dahil translation siya tapos pagdating naman kay Ed, kailangan kong ma-capture kung ano man ang feeling ko.”
(Oo, may tiwala ako sa hawak ko sa wikang Filipino. Pero siyempre, hindi ko alam kung ano ang naririnig ni Ed sa kanyang paningin, sa kanyang imahinasyon. Malinaw sa akin na pagsisilbihan ko silang dalawa ni Alegría Hudes at Ed. Kailangan kong maging tapat sa pinagmumulan ng materyal dahil salin ito, at pagdating kay Ed, kailangan kong makuha ang nararamdaman niya sa kanyang imahinasyon.)
Habang hinarap niya ang mga inaasahan na ito, ibinahagi ni Deldoc na maayos ang daloy ng paunang draft ng pagsasalin. Siya ay mas handa para sa proyekto kaysa sa kanyang inaakala, dahil ang kanyang artistikong sensibilidad ay katulad ng kay Hudes na pareho silang kumukuha mula sa archipelagic na karanasan at gumagamit ng mga imahe ng tubig bilang metapora, ilang mga sensibilidad na mayroon ang mga Pilipino at ang Puerto Rican diaspora na pareho.
Ngunit nagkaroon ng isang maselan na balanse sa kung paano Filipino Yemaya maaaring, mula sa wika hanggang sa mga set piece at costume. Kailangang maging malinaw na sa kabila ng dulang inihahatid sa wikang Filipino, ang mundo ng Yemaya ay hindi nakatakda sa Pilipinas.
Ang lahat ng malikhaing isip na kasangkot sa proyekto ay dapat magkaroon ng kamalayan na ito ay isang salin sa Filipino, hindi isang adaptasyon. Mahalaga para kay Lacson at Deldoc na manatiling tapat at magalang sa pinagmumulan ng materyal na nilikha ni Hudes, dahil ito ay naka-embed ng mga sensibilidad na natatangi sa kanya at sa kanyang pamana. Pinigilan nila ang pagbabago ng mga detalye, pagpasok ng mga elemento, at pagpili ng mga salita na hindi likas sa script at magpapabago sa konteksto nito.
Isang halimbawa ay sinadyang ibukod sa entablado at script ang mga salitang “opo” at “po” dahil ito ay masyadong tiyak sa Pilipinas. “Hini-drag ka nito sa ibang lokasyon,” sabi ni Lacson. “Gusto kong maging malinaw na hindi ito nakatakda sa Pilipinas.”
Sa kabilang dulo, kailangan din nilang malaman kung anong mga salita ang pananatilihin mula sa orihinal na teksto, dahil pinili nilang panatilihin ang mga pagwiwisik ng mga salitang Espanyol sa loob ng gawaing Ingles sa salin sa Filipino. “Ang maganda, bilang mga Pilipino, mayroon tayong Espanyol sa ating wika,” sabi ni Lacson. “Bahagi ito ng aming regular na pag-uusap, ang paggamit ng mga salitang Espanyol. Kung babalik sa pinagmulang materyal, likas ito sa materyal na iyon.”
Ang ikatlong piraso ng palaisipan: ang mga aktor
Ang pagkuha sa pananaw ni Lacson ay isa ring malaking responsibilidad na dapat pasanin para sa mga aktor, na itinalaga batay sa kung gaano sila komportable sa matikas na lasa ng Filipino na kanilang hinahangad sa pagsasalin.
Nagresulta ito sa isang cast na binubuo ng mga batikang beterano at mga sumisikat na bituin. Bituin Escalante, Herbie Go, Benedix Ramos, Tommy Alejandrino, Sheena Belarmino, Ness Roque, Sheenly Gener, at Wenah Nagales ay naghahatid ng mga transendente na pagtatanghal, na sumasalamin sa kanilang mga karakter sa pamamagitan ng malalim na pag-unawa sa materyal na tinulungan nilang hubugin.
“Sila ang ikatlong bahagi ng palaisipan,” sabi ni Lacson. “Kasi alam ko na sa puntong ito, kailangan ko ang mga aktor na magsalita. Kailangan ko ang isip ng aktor para magtrabaho dito, para matulungan kaming mas maunawaan ito dahil sila ang magiging sisidlan ng mga salita, ng wika. Bahala na kung ano ang dumadaloy para sa kanila.”
Parehong binibigyang-diin nina Lacson at Deldoc ang mahahalagang kontribusyon ng mga aktor sa proseso ng pagsasama-sama ng pinal na anyo ng pagsasalin.
“Ito ay patuloy na pagpapalitan ng mga tala at rebisyon,” sabi ni Lacson. “Ganyan talaga ka-open, lalo na sa mga artista dahil napapaligiran ako ng ilan sa mga magagaling sa paligid, na marunong magsalita, marunong magsalita ng lenggwahe, nakakapag-translate na, lalo na si Herbie (Go). Kaya’t napakahalaga at sayang ang hindi paggamit ng lakas ng utak.”
Sinabi ni Deldoc na ang pakikinig sa cast ay naghahatid ng mga linya na maingat na nag-uugnay sa Filipino, Espanyol, at Ingles ay nag-ambag ng walang putol sa pagbuo ng mundo ng Yemaya.
“Nung binibigkas na (ang translation) ng mga aktor, it flows naturally, kahit pa nagco-code switch sila from time to time. Alam mo na sa mundong ‘yunhindi ‘to Pilipinas, hindi ito Cuba, pero sa mundong ‘yun, bukas na bukas ang mundong ‘yun sa influence ng other languages, ng other culture.”
(When the actors are delivering their lines, it flows naturally, even if they code switch from time to time. You know that in that world, it’s not the Philippines, it’s not Cuba, but in that world, it is open to the influence of other languages, of other cultures.)
Walang bagay na madaling makuha
Ang epekto ay isang dula na napakalapit sa tahanan ngunit napakalayo nito. Ang mga tauhan, ang kuwento, ang mundo ay hindi umiiral sa realidad na ating ginagalawan, ngunit sa halip, ito ay naninirahan sa loob ng eroplano ng ating imahinasyon at nag-ugat sa ating mga puso. Kapag natapos na ang palabas, ayaw nating iwan ang mga karakter natin kung saan natin sila iniwan, ayaw nating umalis sa mundong ginagalawan nila. Ito ay hindi totoo, ngunit ito ay nagiging totoo sa atin. Mahirap intindihin pero madaling tanggapin at maranasan.
“Ngunit iyon ang bagay sa mga dula na maraming simbolismo, maraming imahe sa entablado,” sabi ni Lacson. “The human mind is wired to find connections. I personally prefer it when, as an audience or as a director, vice versa, that you are actively watching. You’re not just being spoon-fed the information. I remember watching plays where I really had to focus and think about what’s going on the stage for me to understand. It’s not a new idea. It is just getting to think people that I feel something that I remember the plays where I really had to focus and think about what’s going on on stage for me to understand. It’s not a new idea. It is just getting to think people that I feel something that I don’t feel. maunawaan kung ano ang nangyayari.
Yemaya ay kakaiba, masigla, at isang mapaghamong dula na basahin, itanghal, panoorin, at tanggapin. Ngunit para kay Lacson, iyon ang punto. Sa pamamagitan ng pagsasalin, bukas na pakikipagtulungan, walang limitasyong imahinasyon, at katapangan na harapin ang isang hamon, Yemaya naging magandang produksyon na higit na kailangan at kailangan ng teatro sa Pilipinas. Ito ay isang rallying sigaw upang maghanap para sa mga bagong boses, palawakin ang imahinasyon, at pasukin ang mga comfort zone.
“Ano ang silbi kung ang mga bagay ay madali?” Tumawa si Lacson. Ngunit pagkatapos ay umatras siya. “Sinasabi ko na ngayon. Two weeks ago, parang, ‘Bakit, Ed, bakit?'” -Rappler.com
Si Elise Suarez ay isang Rappler intern mula sa Puerto Princesa City at isang Humanities student ng University of Asia & the Pacific.
